Wikipedia zet kennis om in inkomsten: een noodzakelijke koerswijziging in het AI-tijdperk
Wikipedia staat op een kruispunt. De Wikimedia Foundation heeft besloten grote technologiebedrijven te laten betalen voor het gebruik van haar content bij het trainen van AI-modellen. Die beslissing volgt op dalend menselijk verkeer, oplopende infrastructuurkosten en ongecontroleerde AI-scraping. De nieuwe strategie moet de financiële toekomst van het platform veiligstellen, maar leidt tegelijk tot stevige discussies binnen de gemeenschap van vrijwilligers die Wikipedia groot hebben gemaakt.
Het einde van gratis meeliften
Sinds zijn ontstaan is Wikipedia gebouwd op het principe van vrije kennis voor iedereen. Miljoenen vrijwilligers schreven en onderhielden meer dan 65 miljoen artikelen, toegankelijk zonder betaalmuur of abonnement. Dat open karakter maakte Wikipedia niet alleen populair bij het grote publiek, maar ook bij technologiebedrijven die de encyclopedie jarenlang gebruikten als grondstof voor zoekmachines en later voor kunstmatige intelligentie.
Die situatie verandert nu ingrijpend. De Wikimedia Foundation heeft licentieovereenkomsten gesloten met verschillende grote tech- en AI-bedrijven. Via het platform Wikimedia Enterprise krijgen deze partijen gestructureerde en betrouwbare toegang tot Wikipedia-data, in ruil voor betaling. Wat lange tijd een impliciete en vrijblijvende relatie was, wordt daarmee een formeel verdienmodel.
AI neemt de rol van lezer over
Een belangrijke reden voor deze stap is de verschuiving in hoe mensen informatie consumeren. Steeds vaker krijgen gebruikers hun antwoorden direct van AI-chatbots of generatieve zoekmachines. Die systemen verwerken Wikipedia-inhoud, maar sturen de gebruiker zelden door naar de bron.
Het gevolg: Wikimedia ziet het aantal menselijke bezoekers dalen. Volgens de organisatie is het verkeer met ongeveer acht procent afgenomen. Dat lijkt misschien beperkt, maar heeft grote gevolgen. Minder bezoekers betekent minder zichtbaarheid, minder betrokkenheid en uiteindelijk ook minder donaties. Terwijl die donaties net cruciaal zijn voor het voortbestaan van de non-profitorganisatie.
Bots die kosten veroorzaken, maar niets opleveren
Naast het verlies aan bezoekers speelt er nog een ander probleem achter de schermen. AI-bedrijven laten hun systemen op grote schaal Wikipedia scannen en kopiëren om taalmodellen te trainen. Veel van die bots doen zich voor als gewone gebruikers, waardoor ze moeilijk te blokkeren zijn.
Deze vorm van scraping legt een zware druk op de servers en het netwerk van Wikipedia. De kosten daarvan komen volledig voor rekening van de stichting en haar donateurs, terwijl commerciële partijen er direct van profiteren. Met de nieuwe licentieovereenkomsten probeert Wikimedia die scheve verhouding recht te trekken.
Steun van de oprichter
Wikipedia-oprichter Jimmy Wales schaart zich achter deze koerswijziging. Hij benadrukt dat het logisch is dat bedrijven die winst maken met AI, ook bijdragen aan de bronnen waarop die technologie is gebouwd. Bovendien ziet hij liever dat AI-modellen worden gevoed met zorgvuldig gecontroleerde, door mensen samengestelde kennis dan met ongefilterde content van sociale media of andere onbetrouwbare platforms.
Volgens Wales is het huidige model, waarin vrijwilligers en kleine donateurs indirect de groei van Big Tech financieren, niet langer houdbaar.
Wantrouwen binnen de gemeenschap
Toch roept de nieuwe strategie weerstand op bij een deel van de Wikipedia-gemeenschap. Vooral het idee om generatieve AI ook intern in te zetten, bijvoorbeeld om dode links automatisch te herstellen of tekstsuggesties te doen, ligt gevoelig. Sommige redacteurs vrezen dat automatisering de menselijke controle aantast en het vertrouwen in Wikipedia ondermijnt.
Voor hen draait Wikipedia niet alleen om efficiëntie, maar om transparantie, zorgvuldigheid en collectieve verantwoordelijkheid. AI mag ondersteunen, zo stellen zij, maar niet de kern van het redactionele proces overnemen.
Balanceren tussen idealen en realiteit
Met het licenseren van zijn content kiest Wikipedia voor een pragmatische koers. De organisatie probeert haar idealen van open kennis te verzoenen met de economische realiteit van het AI-tijdperk. De vraag is niet langer of AI gebruikmaakt van Wikipedia, maar hoe dat gebruik eerlijk en duurzaam kan worden ingericht.
Of deze strategie voldoende is om Wikipedia financieel en maatschappelijk relevant te houden, zal de toekomst uitwijzen. Duidelijk is wel dat het tijdperk van onbeperkt gratis gebruik door Big Tech voorbij is , en dat markeert een fundamentele verandering in de geschiedenis van het internet.